Μια φράση που έχουμε ακούσει σε καβγάδες, σε ουρές, σε χώρους εργασίας ή ακόμη και σε ένα εστιατόριο: «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;». Συνήθως εμφανίζεται όταν κάποιος αισθάνεται ότι δεν λαμβάνει τη μεταχείριση που θεωρεί ότι δικαιούται.
Τι μπορεί όμως να κρύβεται πίσω από αυτή τη φράση; Είναι απλώς αλαζονεία ή μπορεί να αποκαλύπτει περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τη σχέση του με τους άλλους;
1. Έντονη αίσθηση δικαιώματος
Σε αρκετές περιπτώσεις, η φράση εκφράζει αυτό που στην ψυχολογία περιγράφεται ως psychological entitlement, δηλαδή την πεποίθηση ότι κάποιος δικαιούται ιδιαίτερη μεταχείριση, προνόμια ή εξαιρέσεις.
Όταν οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν αυτή την «ειδική θέση», μπορεί να εμφανιστούν θυμός, αγανάκτηση ή επιθετικότητα.
2. Ανάγκη αναγνώρισης και επιβεβαίωσης
Το «ξέρεις ποιος είμαι;» μπορεί ουσιαστικά να σημαίνει:
«Θέλω να αναγνωρίσεις τη σημασία μου».
Για ορισμένους ανθρώπους, η κοινωνική θέση, το επάγγελμα, τα χρήματα, οι γνωριμίες ή η δημόσια εικόνα αποτελούν σημαντικό μέρος της αυτοεκτίμησής τους. Όταν νιώσουν ότι αυτά αγνοούνται, μπορεί να το βιώσουν ως προσωπική υποτίμηση.
3. Προσπάθεια επιβολής εξουσίας
Υπάρχει όμως και μια πολύ πρακτική διάσταση. Η συγκεκριμένη φράση μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο εκφοβισμού ή πίεσης.
Το υπονοούμενο γίνεται τότε περίπου: «Έχω δύναμη, γνωριμίες ή επιρροή, επομένως πρόσεξε πώς μου συμπεριφέρεσαι».
Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται η αλλαγή της ισορροπίας μιας σύγκρουσης χωρίς απαραίτητα να υπάρχουν επιχειρήματα.
4. Πληγωμένος εγωισμός
Παράδοξο αλλά πιθανό: πίσω από μια επίδειξη υπερβολικής αυτοπεποίθησης μπορεί ορισμένες φορές να υπάρχει ευάλωτη αυτοεκτίμηση.
Ένας άνθρωπος που χρειάζεται συνεχώς εξωτερική επιβεβαίωση μπορεί να αντιδρά δυσανάλογα όταν αισθανθεί ότι δεν τον σέβονται, δεν τον αναγνωρίζουν ή δεν του δίνουν την προσοχή που περιμένει.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που χρησιμοποιεί τη συγκεκριμένη έκφραση έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση.
5. Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά – αλλά όχι απαραίτητα ναρκισσισμός
Η φράση μπορεί να θυμίζει συμπεριφορές που συνδέονται με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, όπως έντονη ανάγκη θαυμασμού, αίσθηση ιδιαίτερης σημαντικότητας ή προσδοκία προνομιακής μεταχείρισης.
Χρειάζεται όμως προσοχή: μία φράση ή ένα περιστατικό δεν αρκεί για να χαρακτηρίσουμε κάποιον «ναρκισσιστή» και πολύ περισσότερο για να μιλήσουμε για Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας. Η διάγνωση απαιτεί αξιολόγηση από ειδικό και ένα σταθερό, ευρύτερο μοτίβο συμπεριφοράς.
6. Φόβος απώλειας κύρους
Η κοινωνική θέση έχει αξία μόνο όταν αναγνωρίζεται και από τους άλλους. Έτσι, όταν κάποιος θεωρεί σημαντική την ιδιότητά του και ξαφνικά αντιμετωπίζεται όπως όλοι οι υπόλοιποι, μπορεί να αισθανθεί ότι χάνει μέρος του κύρους ή του ελέγχου του.
Η επίκληση του «ποιος είμαι» γίνεται τότε ένας γρήγορος τρόπος προσπάθειας αποκατάστασης της κοινωνικής ιεραρχίας.
Τι αποκαλύπτει τελικά;
Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους. Το «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» μπορεί, ανάλογα με το άτομο και την περίσταση, να συνδέεται με αίσθηση δικαιώματος, ανάγκη αναγνώρισης, προσπάθεια επιβολής, θυμό επειδή αμφισβητήθηκε το κύρος του ή ακόμη και ανασφάλεια.
Περισσότερα αποκαλύπτει το επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς παρά μια μεμονωμένη φράση.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον στοιχείο: όταν κάποιος αισθάνεται την ανάγκη να υπενθυμίσει στους άλλους «ποιος είναι», το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος είναι, αλλά γιατί χρειάζεται τόσο πολύ να το αναγνωρίσουν οι άλλοι.
